कोविडच्या भयातही सरकली ‘हनुमान विजय रथा’ची चाके! सलग 92 व्या वर्षी पोलीस दलाकडून रथावर चढला मानाचा भगवा ध्वज..

नायक वृत्तसेवा, संगमनेर
सलग दुसर्‍या वर्षी कोविडच्या भयात उगवलेला आजचा चैत्रशुद्ध पोर्णिमेचा दिवस.. एरव्ही संगमनेर नगरीत सकाळपासूनच शक्तिची देवता असलेल्या श्री हनुमानाच्या जन्मोत्सवाची धूम असते.. मात्र यावर्षीही कोविड नावाच्या महामारीने या उत्सवावर मर्यादा आणल्याने गेल्या 92 वर्षांपासून स्त्री शक्तीचे प्रतीक म्हणून अवघ्या महाराष्ट्राला परिचित असलेल्या येथील श्री हनुमान विजय रथाची चाके जागेवरच थबकली.. जीवघेण्या कोविडने संगमनेरच्या रथोत्सवाला मर्यादा घातल्या तरीही येथील परंपरा मात्र अव्याहतपणे सुरुच राहिली.. महाबलीच्या जन्मानंतर पारंपरिक मिरवणूक टाळून प्रभारी पोलीस अधिकार्‍यांनी शासकीय वाहनातून आणलेला मानाचा ध्वज विजयरथावर चढताच पवनपूत्राचा जयघोष झाला आणि जमलेल्या स्त्रीशक्तिसह मोजक्या उपस्थितीत या ऐतिहासिक रथाची चाके काही अंतर पुढे सरकली.. हा सोहळा मृत्यूच्या भयातही संघर्षाची प्रेरणा देणारा ठरला..

संगमनेरच्या सांस्कृतिक जीवनातील सर्वात मोठी ऐतिहासिक पार्श्वभूमी लाभलेला हनुमान जयंतीचा रथोत्सव. धर्म-पंथ, जात-पात असा कोणताही झेंडा हातात घेण्याचा अधिकार नसलेल्या, धर्मनिरपेक्ष वागण्याची कडवी ताकीद असलेल्या पोलिसांकडून मिरवणुकीने वाजत-गाजत जाऊन स्व:ताच्या हाताने ‘विजय रथावर’झेंडा लावण्याची आणि त्यानंतरच रथोत्सवाला सुरुवात होणारी ही परंपरा गेल्या 92 वर्षांपासून अव्याहत आणि अविरतपणे सुरु आहे.. मात्र गेल्या वर्षी देशात उद्भवलेल्या कोविड संक्रमणाच्या दहशतीने त्यावर निर्बंधाच्या मर्यादा आल्या. 92 वर्षांपूर्वी सशस्त्र इंग्रजांनाही ज्या रथाला रोखता आले नाही, तो रथ रोखण्यासाठी कोविड नावाचा अदृष्य शत्रू पुढे सरसावला.. मात्र संगमनेरकरांच्या हनुमान भक्तीपुढे त्यालाही नतमस्तक व्हावे लागले.

सन 1927 ते 1929 अशा सलग तीन वर्षे रंगारगल्लीतील भडंगबुवा मशिदीपासून हनुमान जयंतीचा रथ नेता येणार नाही अशी भूमिका घेत वारंवार रथयात्रेत अडथळे निर्माण करणार्‍या ब्रिटीश राजवटीला धडा शिकवण्यासाठी झुंबराबाई अवसक, बंकाबाई परदेशी, लिला पिंगळे यासारख्या झुंझार महिलांनी 23 एप्रिल, 1929 रोजी ब्रिटीशांचा बंदी हुकूम मोडीत मारुतीरायाची प्रतिमा रथात नेऊन ठेवली. आणि बघता-बघता संगमनेर परिसरातील शेकडो स्त्रियांनी पदर खोशीत हनुमानाचा रथ विजेच्या गतीने रंगारगल्ली पर्यंत ओढला. इतका प्रचंड बंदोबस्त असतानाही हा प्रकार घडल्याने अपमानीत झालेल्या ब्रिटीश अधिकार्‍यांनी रंगारगल्लीत बैलगाड्या, सरकारी मोटारी यांचा अडथळा निर्माण करीत हा रथ सोमेश्वर मंदिराजवळ रोखला.


यावेळी संगमनेरकर नागरिक आणि ब्रिटीश पोलिसांमध्ये मोठी हमरा-तुमरी माजली, गुलाल-बत्ताशे, खोबरे-खडीसाखर असे हातात येईल त्याने पोलिसांवर मारा सुरु झाला. मात्र ब्रिटीश पोलीस काही माघार घेईना. हनुमान जयंतीपासून पुढील दोन महिने हा खेळ असाच सुरु राहीला. या दरम्यानच्या काळात दररोज सकाळ व संध्याकाळ रथात विराजमान मारुतीयासमोर शहरातील अबालवृद्ध एकत्र होऊन पूजा-अर्चा, भजन-संध्या करु लागले. दिवसोंदिवस रंगारगल्लीत जमणार्‍यांच्या संख्येत भर पडू लागल्याने अखेर ब्रिटीश पोलीस हादरले आणि त्यांना संपूर्ण माघार घ्यावी लागली. तब्बल दोन महिने एकाच ठिकाणी उभ्या राहिलेल्या या रथाला पुढे नेण्यास परवानगी देण्यात आली.

मात्र संगमनेरकर दरवर्षीच्या ब्रिटीशांच्या या आडकाठीला पूर्णत: वैतागल्याने पुन्हा असा प्रकार घडणार नाही याची शाश्वती दिल्याशिवाय रथ जागेवरुन हलणार नसल्याची भूमिका संगमनेरकरांनी घेतली. गोंधळलेल्या ब्रिटीशांनी लागलीच सरकारकडून पुन्हा कधीही हा रथ अडविला जाणार नाही, रथाच्या मार्गात कोणताही बदल केला जाणार नाही, आणि सरकारकडून या रथाचा संपूर्ण सन्मान करताना दरवर्षी वाजतगाजत मिरवणुकीने ध्वज अर्पण केला जाईल अशा आशयाचा लेखी करार करुन घेण्यात आला. प्रचंड बंदोबस्त असतांनाही संगमनेरच्या स्त्रिशक्तीने एकतेचे दर्शन घडवित संगमनेरच्या हनुमान रथयात्रेची परंपरा अखंडीत राखली.

त्यामुळे ब्रिटीशांनी महिलांच्या प्रतिनिधी म्हणून झुंबराबाई अवसक यांचा साडी-चोळी देऊन सत्कारही केला. आणि तेव्हापासून आजपर्यंत सरकारकडून पोलिसांच्या माध्यमातून दरवर्षी वाजत-गाजत मानाचा ध्वज रथावर चढू लागला. ब्रिटीश राजवट गेली, भारत सरकार.. लोकशाही अस्तित्वात आली. मात्र विजयरथाची ही परंपरा गेली 92 वर्षे अखंडीत.. अव्याहत राहिली… कोविड नावाचा जीवघेणा विषाणूही सलग दोनवेळा प्रयत्न करुनही यात अपयशी ठरला.. आज जन्मोत्सवानंतर जमलेल्या काही महिला व मोजक्या उपस्थितांनी रथाची चाके हलविली आणि कोविडच्या भयातही महाबलि हनुमान की जय अशा घोषाने संपूर्ण परिसर दुमदुमला..

इतकी मोठी आणि प्रगल्भ पार्श्वभूमी असलेल्या या उत्सवात मला अधिकृत सहभागी होता आले, कोविडच्या सावटामुळे मानाचा ध्वज मिरवणुकीने नेण्यास बंधने आहेत, मात्र मनातील भाव अनिर्बंध असल्याने शासकीय वाहनातूनही ध्वज नेतांना आपण या ऐतिहासिक रथाच्या इतिहासात अनाहुतपणे नोंदले गेलो आहोत ही भावना मनी उचंबळून येत होती. माझी पोस्टींग येथे नसती तर मी या दिव्य, संस्मरणीय आनंद सोहळ्याला मुकलो असतो. प्रत्यक्ष रथावर झेंडा चढवण्याचा सन्मान आणि मारुतीयाची आम्हा पोलिसांच्या हस्ते आरती यामुळे माझे जीवन सार्थकी लागले अशी माझी भावना आहे अशी प्रतिक्रीया संगमनेर शहर पोलीस ठाण्याचे निरीक्षक मुकुंद देशमुख यांनी यावेळी दिली.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *